Có một kiểu mất tiền rất phổ biến trên thị trường chứng khoán: không mất vì không biết gì, mà mất vì nghe một tin có vẻ rất “chắc”. Người mới thường nghe câu: “Mã này sắp có game lớn”, “nội bộ gom rồi”, “tuần sau ra tin tốt”, rồi vội vàng mua vì sợ lỡ cơ hội. Nhưng khi giá quay đầu, người nói tin đồn biến mất, còn người mua thì ôm cổ phiếu, kẹt vốn và không biết bán cho ai.
Với người kinh doanh bận rộn, rủi ro này còn lớn hơn. Vì ban ngày lo doanh nghiệp, tối mới mở điện thoại xem bảng giá, rất dễ quyết định theo nhóm chat, theo người quen, theo cảm xúc. Nếu trong bất động sản, mua đất không kiểm tra pháp lý có thể dẫn đến kẹt vốn, thì trong chứng khoán, mua cổ phiếu không kiểm tra thông tin cũng có thể làm tiền bị “chôn” trong một tài sản mình không thật sự hiểu.
Về nguyên tắc, thị trường chứng khoán được quản lý theo hướng công khai, minh bạch; Luật Chứng khoán cũng cấm việc tạo dựng thông tin sai sự thật, công bố thông tin sai lệch, sử dụng thông tin nội bộ và tung tin đồn sai sự thật để thao túng giá chứng khoán.
Tin đồn hấp dẫn vì nó đánh trúng một điểm yếu rất người: sợ người khác kiếm được tiền còn mình đứng ngoài. Khi nghe “mã này sắp tăng mạnh”, nhiều người không còn bình tĩnh hỏi doanh nghiệp đó làm gì, lợi nhuận ra sao, nợ nhiều không, cổ phiếu có thanh khoản không. Họ chỉ nhìn thấy một viễn cảnh: mua hôm nay, vài ngày sau có lời.
Nhưng đầu tư không giống đánh nhanh theo cảm xúc. Tin càng lan nhanh, người mới càng dễ là người đến sau. Người có thông tin sớm, có hàng sẵn, có kế hoạch thoát hàng có thể đã ở vị thế khác. Còn người mua sau thường mua ở vùng giá đã tăng, rủi ro cao hơn, nhưng lại hiểu ít hơn.
Đây là điểm người mới cần hiểu rõ rủi ro đầu tư: không phải cứ có tin là có tiền. Tin đúng nhưng giá đã phản ánh hết rồi thì mua vẫn có thể lỗ. Tin sai thì rủi ro càng lớn. Tin chưa kiểm chứng thì càng không nên dùng làm lý do chính để xuống tiền.
Mua theo tin đồn nghĩa là mình đưa tiền thật vào một quyết định chưa được kiểm chứng đầy đủ. Nói đơn giản, mình đang mua vì người khác nói, chứ chưa mua vì mình hiểu doanh nghiệp.
Một tin đồn thường có 3 lớp.
Lớp thứ nhất là câu chuyện nghe rất hay: doanh nghiệp sắp có dự án lớn, sắp được đối tác mua lại, sắp chia cổ tức lớn, sắp có lợi nhuận đột biến.
Lớp thứ hai là cảm xúc: ai cũng nói, bảng giá xanh, nhóm chat náo nhiệt, người quen khoe đã lời.
Lớp thứ ba mới là sự thật cần kiểm tra: thông tin đó đã được công bố chính thức chưa, doanh nghiệp có nền tảng tài chính đủ tốt không, giá hiện tại đã quá cao chưa, thanh khoản có đủ để thoát ra không.
Thông tư 96/2020/TT-BTC là văn bản hướng dẫn công bố thông tin trên thị trường chứng khoán; vì vậy, với nhà đầu tư cá nhân, nguyên tắc an toàn là ưu tiên thông tin công bố chính thức thay vì chỉ dựa vào lời truyền miệng.
Một cổ phiếu tăng mạnh thường làm người ngoài chú ý. Khi nhiều người bắt đầu hỏi “mã này còn mua được không?”, có thể giá đã chạy một đoạn dài. Người mới nhìn thấy giá tăng thì tưởng đó là cơ hội, nhưng đôi khi đó lại là giai đoạn rủi ro nhất.
Trong những mô hình thổi giá rồi bán ra, người tạo sóng có thể mua trước, sau đó lan truyền câu chuyện tích cực để kéo thêm người mua. Khi giá tăng đủ, họ bán ra. Người vào sau dễ bị kẹt lại với giá cao. Cơ quan bảo vệ nhà đầu tư của Mỹ cũng cảnh báo rằng khuyến nghị cổ phiếu trên mạng xã hội có thể là một phần của lừa đảo đầu tư; kẻ gian có thể dùng tin đồn để thao túng giá và trục lợi từ nhà đầu tư đến sau.
Khi cảm xúc lên cao, nhiều người chỉ hỏi: “Có tăng không?” mà quên hỏi: “Doanh nghiệp này đáng giá bao nhiêu?”. Đây là lỗi rất giống khi mua đất theo lời đồn sắp mở đường, sắp lên đô thị, sắp có dự án lớn, nhưng không kiểm tra quy hoạch, pháp lý và lối ra.
Trong chứng khoán cũng vậy. Cần phân biệt giá trị thật và giá ảo. Giá trị thật đến từ doanh thu, lợi nhuận, tài sản, dòng tiền, năng lực quản trị và triển vọng kinh doanh. Giá ảo thường đến từ đám đông, tin truyền miệng, kỳ vọng quá mức và thanh khoản bị kéo lên trong ngắn hạn.
Lúc cổ phiếu đang tăng, nhìn bảng điện thấy mua bán sôi động, ai cũng nghĩ muốn bán lúc nào cũng được. Nhưng khi tin đồn hết tác dụng, lực mua giảm, bên bán tăng mạnh, thanh khoản có thể khô lại hoặc giá rơi rất nhanh.
Điểm nguy hiểm nhất không phải là giá giảm 5% hay 10%. Điểm nguy hiểm là mình muốn bán nhưng không bán được ở mức giá hợp lý. Với chủ doanh nghiệp, đây là rủi ro rất đáng sợ, vì tiền đầu tư chứng khoán có thể là tiền dự phòng, tiền nhập hàng, tiền trả lương, tiền quay vòng kinh doanh.
Nếu không quản trị tốt, dòng tiền doanh nghiệp bị nghẽn chỉ vì một quyết định đầu tư theo cảm xúc.
Nhiều người trước khi mua chỉ nghĩ đến lời, nhưng không nghĩ đến đường lui. Mua ở giá nào? Sai thì cắt lỗ ở đâu? Đúng thì chốt lời từng phần thế nào? Cần tiền kinh doanh thì bán ra khi nào? Nếu cổ phiếu giảm 20% thì xử lý ra sao?
Không có kế hoạch bán thì rất dễ rơi vào 2 trạng thái. Lúc giá tăng thì tham, không bán. Lúc giá giảm thì sợ, cũng không bán. Cuối cùng từ đầu tư ngắn hạn biến thành “nắm giữ dài hạn bất đắc dĩ”.
Một dấu hiệu rất đáng cảnh giác là người đưa tin luôn thúc mình phải mua ngay. Họ nói: “Không mua hôm nay là hết cơ hội”, “đừng hỏi nhiều”, “tin nội bộ không nói lại lần hai”. Cách nói này làm người nghe bị cuốn vào cảm giác khẩn cấp.
Các cơ quan bảo vệ người tiêu dùng và nhà đầu tư đều cảnh báo rằng áp lực phải hành động nhanh, hứa hẹn lợi nhuận cao, ít rủi ro là dấu hiệu đỏ của lừa đảo đầu tư. Nhà đầu tư nên tự kiểm chứng thông tin, không xuống tiền chỉ vì lời nói, bài viết, nhóm chat hay lời quảng bá trên mạng.
Trước tiên, hãy hỏi: “Tin này đến từ đâu?”. Nếu chỉ đến từ nhóm chat, người quen, tài khoản mạng xã hội, video ngắn hoặc một câu nói không có tài liệu đi kèm, thì đó chưa phải là căn cứ đủ mạnh để mua.
Nguồn nên ưu tiên là báo cáo tài chính, thông tin công bố của doanh nghiệp, thông báo từ sở giao dịch, tài liệu họp cổ đông, báo cáo thường niên, nghị quyết hội đồng quản trị và các kênh chính thức. Nếu tin đồn nói doanh nghiệp sắp có sự kiện lớn, hãy tìm xem doanh nghiệp đã công bố chưa. Nếu chưa có gì rõ ràng, hãy xem đó là thông tin tham khảo, không phải lý do xuống tiền.
Một cổ phiếu không chỉ là mã ba chữ trên bảng điện. Đằng sau nó là một doanh nghiệp. Muốn mua cổ phiếu, ít nhất cần hiểu doanh nghiệp đó bán gì, kiếm tiền từ đâu, có lợi nhuận thật không, nợ vay ra sao, dòng tiền kinh doanh dương hay âm, ban lãnh đạo có minh bạch không.
Với người mới, không cần phân tích quá cao siêu. Chỉ cần trả lời được 5 câu đơn giản:
Doanh nghiệp này làm ngành gì?
Doanh thu và lợi nhuận có tăng đều không?
Nợ vay có quá lớn không?
Dòng tiền kinh doanh có ổn không?
Lý do mình mua có còn đúng nếu không có tin đồn không?
Nếu không trả lời được, tốt nhất nên dừng lại.
Một doanh nghiệp tốt chưa chắc là một khoản đầu tư tốt nếu mình mua quá đắt. Người mới hay nhầm giữa “công ty tốt” và “giá mua tốt”. Tin đồn thường xuất hiện khi giá đã tăng, khiến người mua đến sau dễ trả giá cao cho một kỳ vọng chưa chắc xảy ra.
Hãy nhìn lại biểu đồ vài tháng, vài quý, thậm chí vài năm. Nếu cổ phiếu đã tăng rất mạnh chỉ trong thời gian ngắn, nhưng kết quả kinh doanh chưa thay đổi tương xứng, cần thận trọng. Đừng để câu chuyện hấp dẫn che mất câu hỏi quan trọng: “Mình đang mua giá trị hay mua sự hưng phấn?”.
Thanh khoản là khả năng mua bán dễ hay khó. Một cổ phiếu thanh khoản thấp có thể tăng rất nhanh, nhưng khi giảm cũng rất khó bán. Với người mới, đặc biệt là chủ doanh nghiệp, nên ưu tiên tài sản có lối ra rõ ràng.
Hãy xem khối lượng giao dịch trung bình, số phiên tăng giảm bất thường, biên độ dao động giá và mức độ phụ thuộc vào một vài phiên giao dịch lớn. Nếu cổ phiếu tăng mạnh nhưng thanh khoản không bền, cần cẩn trọng.
Trong bất động sản, trước khi mua đất, người tỉnh táo luôn hỏi: “Sau này bán cho ai?”. Trong chứng khoán cũng vậy, trước khi mua cổ phiếu, phải hỏi: “Nếu sai, mình thoát ra bằng cách nào?”.
Đây là phần rất quan trọng. Nếu dùng tiền nhàn rỗi, có kế hoạch, có quỹ dự phòng thì rủi ro còn kiểm soát được. Nhưng nếu dùng tiền kinh doanh, tiền vay, tiền chuẩn bị mua nhà, tiền trả nợ, tiền học của con để mua theo tin đồn thì mức độ nguy hiểm tăng lên rất nhiều.
Nhiều người không thua vì chọn sai một mã cổ phiếu, mà thua vì dùng sai nguồn tiền. Tiền cần trong ngắn hạn không nên đưa vào tài sản biến động mạnh. Chủ doanh nghiệp cần ưu tiên quản lý dòng tiền doanh nghiệp trước khi nghĩ đến lợi nhuận đầu tư.
Không phải lúc nào có tiền cũng phải mua cổ phiếu. Có giai đoạn giữ tiền mặt lại là một quyết định khôn ngoan. Có giai đoạn gửi ngân hàng, trái phiếu phù hợp, bất động sản pháp lý rõ, hoặc đầu tư vào chính doanh nghiệp của mình lại an toàn hơn.
Người mới nên học cách chọn kênh đầu tư dựa trên mục tiêu, thời gian, khẩu vị rủi ro và khả năng hiểu tài sản. Nếu mình chưa hiểu cổ phiếu, chưa đọc được báo cáo tài chính, chưa có nguyên tắc cắt lỗ, thì không nên để tin đồn kéo mình vào cuộc chơi quá nhanh.
Một nguyên tắc rất đơn giản: trước khi mua, hãy viết ra giấy.
Tôi mua cổ phiếu này vì lý do gì?
Thông tin nào đã được kiểm chứng?
Tôi chấp nhận mất tối đa bao nhiêu?
Nếu cổ phiếu giảm 10%, 15%, 20% thì làm gì?
Tôi dùng bao nhiêu phần trăm tổng tài sản cho khoản này?
Khi nào tôi bán?
Viết ra giúp mình bớt ảo tưởng. Nếu không thể viết rõ lý do mua, nghĩa là mình đang mua bằng cảm xúc nhiều hơn bằng hiểu biết.
Người kinh doanh thường rất hiểu một nguyên tắc: muốn bỏ vốn vào việc gì, phải biết tiền quay về bằng cách nào. Mua hàng về bán thì biết biên lợi nhuận. Mở chi nhánh thì biết chi phí mặt bằng, nhân sự, doanh thu kỳ vọng. Mua đất thì phải kiểm tra pháp lý, quy hoạch, giá thị trường và lối ra.
Vậy tại sao khi mua cổ phiếu, nhiều người lại chỉ nghe một câu “sắp tăng” rồi chuyển tiền?
Cổ phiếu là quyền sở hữu một phần doanh nghiệp. Nếu nhìn như vậy, mình sẽ bớt nóng vội hơn. Mình sẽ hỏi doanh nghiệp này có đáng để làm cổ đông không, thay vì hỏi mai có tím không. Mình sẽ xem báo cáo tài chính, kiểm tra dòng tiền, đọc thông tin công bố, xem ngành nghề, xem ban lãnh đạo, xem định giá.
Đầu tư an toàn không có nghĩa là không bao giờ lỗ. Đầu tư an toàn là trước khi lỗ, mình đã biết rủi ro nằm ở đâu, mức lỗ tối đa mình chịu được là bao nhiêu, và vì sao mình chấp nhận khoản đầu tư đó.
Nên dừng lại nếu người đưa tin không nói rõ nguồn.
Nên dừng lại nếu cổ phiếu đã tăng nóng nhưng không có thông tin chính thức tương xứng.
Nên dừng lại nếu ai đó hứa chắc thắng, cam kết lợi nhuận, hoặc nói không có rủi ro.
Nên dừng lại nếu mình phải vay tiền, dùng tiền kinh doanh, hoặc bán tài sản cần thiết để mua.
Nên dừng lại nếu mình không hiểu doanh nghiệp đó làm gì.
Nên dừng lại nếu lý do mua chỉ là “ai cũng đang mua”.
Nên dừng lại nếu mình chưa có kế hoạch bán.
Cơ quan quản lý chứng khoán Việt Nam từng khuyến cáo nhà đầu tư cần bình tĩnh, thận trọng, tránh bị tác động tâm lý bởi thông tin chưa được kiểm chứng, nhất là các thông tin có thể đến từ nhà đầu cơ, trục lợi hoặc giao dịch nhằm thao túng thị trường.
Trước khi mua, hãy tự hỏi 10 câu này:
Tin này đã có trên kênh chính thức chưa?
Doanh nghiệp đã công bố thông tin chưa?
Tôi có đọc báo cáo tài chính gần nhất chưa?
Cổ phiếu đã tăng bao nhiêu phần trăm trước khi tôi nghe tin?
Thanh khoản có đủ để tôi bán ra không?
Tôi có đang mua vì sợ lỡ cơ hội không?
Tôi dùng tiền nhàn rỗi hay tiền cần cho việc khác?
Nếu lỗ 20%, cuộc sống và công việc của tôi có bị ảnh hưởng không?
Tôi có kế hoạch chốt lời, cắt lỗ chưa?
Nếu bỏ qua tin đồn, tôi còn muốn sở hữu cổ phiếu này không?
Nếu trả lời “không” quá nhiều, tốt nhất chưa nên mua. Trong đầu tư, bỏ qua một cơ hội chưa rõ ràng không đáng sợ bằng xuống tiền vào một tài sản mình không hiểu.
Mua cổ phiếu theo tin đồn dễ mất tiền vì người mới thường mua muộn, thiếu thông tin, thiếu kế hoạch bán và dễ bị cảm xúc dẫn dắt. Điều nguy hiểm nhất không phải là một lần lỗ, mà là hình thành thói quen đầu tư dựa trên lời người khác.
Với người kinh doanh bận rộn, tiền mặt là máu của doanh nghiệp. Trước khi nghĩ đến lợi nhuận, hãy nghĩ đến bảo toàn vốn, thanh khoản và lối ra. Một quyết định đầu tư tốt không nhất thiết phải hào nhoáng, nhưng phải rõ ràng, có kiểm chứng và phù hợp với sức chịu đựng tài chính của mình.
Nếu chưa đủ thời gian hoặc kinh nghiệm để tự phân tích, nên có người đồng hành độc lập, hiểu pháp lý, hiểu tài chính và có khả năng giúp mình nhìn rủi ro trước khi nhìn lợi nhuận. Trong đầu tư, đi chậm một chút nhưng kiểm tra kỹ vẫn tốt hơn đi nhanh theo tin đồn rồi kẹt lại với một khoản lỗ khó sửa.
Nội dung này mang tính giáo dục và tham khảo, không phải khuyến nghị mua bán bất kỳ cổ phiếu cụ thể nào.
Quý khách điền thông tin bên dưới chúng tôi sẽ liên hệ trong thời gian sớm nhất
