Nhiều người có tiền tích lũy, thấy bạn bè nói về cổ phiếu, thấy thị trường tăng, thấy người khác khoe lãi nên bắt đầu muốn tham gia. Nhưng vấn đề lớn nhất không nằm ở việc mua mã nào, mà nằm ở chỗ: số tiền đó có thật sự là tiền nhàn rỗi hay không. Nếu chưa hiểu dòng tiền mà đã vội đầu tư, người mới rất dễ rơi vào cảnh cần tiền thì cổ phiếu đang giảm, muốn bán thì lỗ, không bán thì kẹt vốn.
Chứng khoán là một kênh đầu tư hợp pháp, có vai trò trong thị trường tài chính, nhưng không phải cứ có tiền là nên tham gia ngay. Luật Chứng khoán 2019 có hiệu lực từ ngày 01/01/2021 và thị trường chứng khoán là lĩnh vực được quản lý bằng hệ thống pháp luật riêng; vì vậy người tham gia cần hiểu đây là hoạt động đầu tư có quy định, có rủi ro và có trách nhiệm cá nhân, không phải trò may rủi đơn giản.
Nếu một người mới chưa biết rõ mỗi tháng mình thu bao nhiêu, chi bao nhiêu, còn dư bao nhiêu, cần giữ lại bao nhiêu tiền phòng thân, thì chưa nên đưa số tiền lớn vào chứng khoán.
Không phải vì chứng khoán xấu.
Mà vì người chưa hiểu dòng tiền thường đầu tư bằng cảm xúc.
Thấy thị trường tăng thì sợ mất cơ hội.
Thấy người khác lời thì nóng ruột.
Thấy cổ phiếu giảm thì hoảng sợ.
Thấy tài khoản âm thì bán tháo.
Cái nguy hiểm của người mới không phải là thiếu tiền, mà là thiếu hệ thống ra quyết định. Khi chưa có kế hoạch vốn, chưa có giới hạn lỗ, chưa biết thời gian giữ tiền, thì chỉ một nhịp giảm ngắn cũng có thể làm mình mất bình tĩnh.
Với người mới, điều đầu tiên không phải là tìm cổ phiếu tốt nhất, mà là hiểu rõ rủi ro đầu tư trước khi xuống tiền.
Một cổ phiếu có thể tốt, một doanh nghiệp có thể làm ăn thật, nhưng nếu người mua dùng sai nguồn tiền thì vẫn có thể thua.
Ví dụ đơn giản: anh có 500 triệu, nhưng 300 triệu trong đó là tiền chuẩn bị nhập hàng, trả lương, trả nợ ngân hàng hoặc mua nhà trong 6 tháng tới. Nếu anh đem 300 triệu đó vào cổ phiếu, chỉ cần thị trường giảm đúng lúc cần tiền, anh sẽ bị ép bán. Khi bị ép bán, mình không còn là nhà đầu tư nữa, mình trở thành người bị dòng tiền đẩy vào thế khó.
Đây là lý do người kinh doanh càng cần cẩn trọng. Trong doanh nghiệp, tiền mặt giống như oxy. Lợi nhuận trên giấy chưa chắc cứu được doanh nghiệp, nhưng thiếu tiền mặt thì hoạt động có thể nghẽn ngay. Vì vậy, trước khi đầu tư chứng khoán, chủ doanh nghiệp cần nhìn lại việc quản lý dòng tiền doanh nghiệp: tiền nào dùng cho vận hành, tiền nào là quỹ dự phòng, tiền nào thật sự có thể đầu tư dài hạn.
Đây là lỗi rất phổ biến. Tiền chuẩn bị đóng học cho con, tiền sắp mua nhà, tiền trả nợ, tiền nhập hàng, tiền xoay vòng kinh doanh lại đem đi mua cổ phiếu với suy nghĩ “mua vài tuần kiếm chút lời”.
Nhưng thị trường không chạy theo kế hoạch cá nhân của mình. Có khi mình cần rút tiền thì cổ phiếu lại đang giảm. Lúc đó, dù cổ phiếu có tiềm năng dài hạn, mình vẫn phải bán vì cần tiền.
Đầu tư đúng là khi mình có quyền chờ.
Đầu tư sai là khi mình chưa kịp chờ đã bị nhu cầu tiền mặt kéo ra khỏi thị trường.
Tiền nhàn rỗi là số tiền nếu mất cơ hội sử dụng trong vài năm, cuộc sống và công việc của mình vẫn không bị đảo lộn.
Tiền dự phòng thì khác. Đó là tiền để xử lý bệnh tật, gia đình, học phí, sửa nhà, sự cố kinh doanh, chi phí bất ngờ. Khoản này không nên đem vào cổ phiếu, vì cổ phiếu có thể biến động mạnh trong ngắn hạn.
Một người chưa có quỹ dự phòng mà đã đầu tư lớn thì giống như xây nhà chưa có móng. Nhìn bên ngoài có thể đẹp, nhưng gặp gió mạnh là dễ lung lay.
Người mới hay nghe câu: “Mã này sắp chạy”, “cổ phiếu này có đội lái”, “tin nội bộ chắc chắn tăng”. Những câu như vậy nghe rất hấp dẫn, nhưng cũng rất nguy hiểm.
Trong đầu tư, thông tin không rõ nguồn thường làm mình tự tin sai chỗ. Khi mua vì tin đồn, mình không biết vì sao mua. Đến khi giá giảm, mình cũng không biết nên giữ hay bán. Cuối cùng, quyết định không dựa trên dữ liệu, mà dựa trên cảm xúc.
Người mới nên đặc biệt cẩn trọng với margin, phái sinh, chứng quyền hoặc các sản phẩm có tính đòn bẩy. Với các sản phẩm phức tạp như chứng quyền có bảo đảm, tài liệu của cơ quan quản lý nêu rõ nhà đầu tư cần đọc kỹ bản cáo bạch, phần cảnh báo rủi ro, và giá giao dịch có thể thay đổi khiến nhà đầu tư chịu thiệt hại, thậm chí mất toàn bộ vốn đầu tư.
Nói mộc mạc là thế này: khi chưa hiểu cổ phiếu cơ bản, đừng vội bước sang sản phẩm khó hơn. Đầu tư giống lái xe. Chưa vững xe số tự động thì đừng vội lái xe tải xuống đèo.
Hãy ghi ra 3 con số: thu nhập trung bình mỗi tháng, chi phí cố định mỗi tháng, số tiền thật sự còn dư sau khi đã trừ hết nghĩa vụ.
Nếu thu nhập còn bấp bênh, công việc kinh doanh đang thiếu vốn xoay vòng, gia đình còn nhiều khoản lớn sắp chi, thì nên ưu tiên ổn định dòng tiền trước.
Đầu tư không nên là cách để “cứu” dòng tiền yếu. Đầu tư chỉ nên là bước tiếp theo khi nền tài chính đã đủ vững.
Người làm công ăn lương nên có quỹ dự phòng tối thiểu vài tháng chi phí sinh hoạt.
Người kinh doanh nên có quỹ dự phòng lớn hơn, vì dòng tiền doanh nghiệp có thể lên xuống theo mùa, theo khách hàng, theo hàng tồn kho, theo công nợ.
Nếu chưa có quỹ dự phòng, nên ưu tiên lập kế hoạch tài chính cá nhân trước khi nghĩ đến cổ phiếu.
Nếu đang vay tiêu dùng, vay kinh doanh lãi cao, vay mua tài sản với áp lực trả hàng tháng lớn, thì phải tính rất kỹ.
Một khoản đầu tư có thể tăng hoặc giảm, nhưng khoản nợ thì đến hạn là phải trả. Khi áp lực nợ cao, tâm lý đầu tư thường không còn bình tĩnh. Mình dễ mua vội, bán vội, hoặc kỳ vọng quá mức để bù áp lực tài chính.
Tiền đầu tư chứng khoán nên là tiền có thể để yên trong trung và dài hạn. Nếu chỉ có thể để 1–3 tháng, rủi ro bị kẹt là rất cao.
Người mới cần tự hỏi: nếu khoản này giảm 15–20% trong ngắn hạn, mình có buộc phải bán không? Nếu câu trả lời là “có”, thì số tiền đó chưa nên đưa vào cổ phiếu.
Trước khi mua, ít nhất cần hiểu cổ phiếu là gì, doanh nghiệp kiếm tiền ra sao, báo cáo tài chính cơ bản gồm gì, thanh khoản cổ phiếu là gì, rủi ro ngành là gì, và vì sao giá có thể tăng giảm.
Theo quy định pháp luật, chứng khoán là tài sản và có nhiều loại như cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng quyền, chứng khoán phái sinh và các loại khác theo quy định; mỗi loại có bản chất và rủi ro khác nhau. Vì vậy, người mới không nên gom tất cả vào một chữ “chơi chứng khoán”, mà nên học cách so sánh cổ phiếu và trái phiếu trước, rồi mới chọn sản phẩm phù hợp.
Người mới nên xác định trước: nếu khoản đầu tư giảm bao nhiêu thì mình phải xem lại? Nếu sai thì cắt ở đâu? Nếu đúng thì nắm giữ theo tiêu chí nào?
Không có giới hạn chịu lỗ thì rất dễ rơi vào hai thái cực: lỗ nhỏ không chịu nhận, lỗ lớn không dám nhìn; hoặc mới giảm nhẹ đã bán trong hoảng loạn.
Người mới không nhất thiết phải tự làm tất cả. Có thể học từ sách, khóa học cơ bản, báo cáo doanh nghiệp, chuyên viên tư vấn được cấp phép, hoặc các sản phẩm gián tiếp như quỹ mở, ETF nếu phù hợp với khẩu vị rủi ro. UBCKNN từng nhấn mạnh việc hiểu biết pháp luật chứng khoán giúp nhà đầu tư tuân thủ pháp luật, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và lựa chọn hình thức đầu tư phù hợp.
Nhưng cần nhớ: người đồng hành tốt không phải là người cam kết lãi, mà là người giúp mình hiểu rủi ro, hiểu sản phẩm và không ra quyết định bằng cảm xúc.
Với chủ doanh nghiệp, câu hỏi không chỉ là “cổ phiếu này có tăng không”, mà là “nếu tiền bị kẹt 12 tháng, doanh nghiệp có ảnh hưởng không”.
Một chủ doanh nghiệp có thể có vài tỷ trong tài khoản, nhưng không phải toàn bộ số tiền đó đều là tiền của mình để đầu tư. Trong đó có thể có tiền hàng, tiền thuế, tiền lương, tiền trả nhà cung cấp, tiền bảo hành, tiền dự phòng cho mùa thấp điểm.
Sai lầm lớn là nhìn số dư tài khoản rồi tưởng mình dư tiền.
Muốn đầu tư an toàn hơn, chủ doanh nghiệp nên tách tiền thành từng ngăn:
Ngăn vận hành: dùng cho chi phí kinh doanh hằng ngày.
Ngăn dự phòng: dùng cho rủi ro bất ngờ.
Ngăn trả nợ: tuyệt đối không đụng vào.
Ngăn đầu tư: chỉ dùng số tiền thật sự dư sau khi các ngăn trên đã đủ.
Khi chưa tách được các ngăn này, việc đầu tư dễ làm dòng tiền doanh nghiệp bị nghẽn. Và một khi dòng tiền nghẽn, cơ hội tốt trong kinh doanh chính cũng có thể bị bỏ lỡ.
Không có kênh nào tốt cho tất cả mọi người. Vấn đề là kênh đó có phù hợp với mục tiêu vốn, thời gian vốn và khả năng chịu rủi ro của mình hay không.
Nếu cần an toàn cao, dễ dự tính, ít biến động, gửi tiết kiệm có thể phù hợp cho phần tiền dự phòng, dù lợi suất thường không cao bằng kỳ vọng đầu tư. Ngân hàng Nhà nước có chuyên mục theo dõi diễn biến lãi suất để người dân và doanh nghiệp tham khảo bối cảnh thị trường tiền tệ.
Nếu muốn tăng trưởng vốn dài hạn, chấp nhận biến động, có thời gian học và theo dõi, chứng khoán có thể là một phần trong danh mục.
Nếu muốn tài sản hữu hình, chu kỳ dài, cần kiểm tra pháp lý kỹ, bất động sản có thể phù hợp với người có vốn lớn hơn, nhưng lại có rủi ro thanh khoản, pháp lý, quy hoạch và thời gian thoát hàng.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là “nên đầu tư chứng khoán hay đất”, mà là mình đang có loại tiền nào, cần dùng khi nào, chịu được biến động bao nhiêu, và có hiểu sản phẩm mình mua hay chưa.
Đó mới là gốc của việc chọn kênh đầu tư.
Nếu vẫn muốn học và tham gia, người mới có thể đi theo hướng chậm nhưng chắc.
Đầu tiên, học kiến thức nền trong vài tuần đến vài tháng. Chưa cần mua ngay. Hãy hiểu cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, ETF, thanh khoản, định giá, báo cáo tài chính, cổ tức, rủi ro ngành.
Thứ hai, theo dõi thị trường bằng tài khoản giả định hoặc số tiền rất nhỏ. Mục tiêu giai đoạn đầu không phải kiếm tiền, mà là học cách mình phản ứng khi giá lên xuống.
Thứ ba, chỉ dùng một phần nhỏ tiền nhàn rỗi. Với người mới, số tiền đầu tiên nên là số tiền nếu giảm cũng không làm ảnh hưởng cuộc sống, gia đình hay doanh nghiệp.
Thứ tư, không vay để đầu tư khi chưa có kinh nghiệm. Vay vốn hoặc dùng margin có thể làm lợi nhuận tăng nhanh hơn, nhưng cũng làm thua lỗ nặng hơn.
Thứ năm, ghi nhật ký đầu tư. Mua vì lý do gì, kỳ vọng gì, sai ở đâu, đúng ở đâu. Đây là cách xây dựng kinh nghiệm đầu tư chứng khoán thật, thay vì chỉ nghe người khác kể chuyện lãi.
Thứ sáu, định kỳ xem lại danh mục. Cổ phiếu không phải mua xong là quên. Nhưng cũng không phải mỗi ngày nhìn bảng điện rồi lo lắng. Cần có nguyên tắc theo dõi phù hợp với chiến lược của mình.
Chưa nên đầu tư chứng khoán nếu đang dùng tiền vay ngắn hạn.
Chưa nên đầu tư nếu chưa có quỹ dự phòng.
Chưa nên đầu tư nếu đang cần tiền mua nhà, trả nợ, đóng học phí hoặc nhập hàng trong vài tháng tới.
Chưa nên đầu tư nếu chỉ mua vì người khác nói.
Chưa nên đầu tư nếu chưa hiểu doanh nghiệp mình mua cổ phiếu đang làm gì.
Chưa nên đầu tư nếu chỉ kỳ vọng “vào nhanh, ra nhanh”.
Chưa nên đầu tư nếu mỗi lần giá giảm là mất ngủ, lo lắng, ảnh hưởng công việc và gia đình.
Đầu tư đúng không làm mình bất an mỗi ngày. Đầu tư đúng phải nằm trong một kế hoạch tài chính rõ ràng.
Người mới hoàn toàn có thể học và tham gia thị trường chứng khoán. Nhưng nếu chưa hiểu dòng tiền, chưa có quỹ dự phòng, chưa biết tiền nào được phép đầu tư, thì nên đi chậm lại.
Đi chậm không có nghĩa là bỏ lỡ.
Đi chậm là để tránh mua sai, tránh kẹt vốn, tránh biến khoản tiền tích lũy nhiều năm thành bài học quá đắt.
Với người có gia đình, người kinh doanh, người đang tích lũy mua nhà hoặc chuẩn bị đầu tư tài sản lớn, sự an toàn phải đặt trước cảm xúc. Có thể kiếm tiền chậm, nhưng không nên để một quyết định thiếu hiểu biết làm hỏng cả kế hoạch tài chính.
Nếu chưa chắc, hãy tìm người có chuyên môn phù hợp để cùng rà soát dòng tiền, khẩu vị rủi ro và mục tiêu vốn. Người đồng hành tốt không quyết định thay mình, không hứa lợi nhuận, không thúc ép mua bán; họ giúp mình nhìn rõ rủi ro trước khi xuống tiền.
Quý khách điền thông tin bên dưới chúng tôi sẽ liên hệ trong thời gian sớm nhất
